شهرستان سرایان دارای سه مرکز شهری (سرایان-سه قلعه وآیسک) ودارای ۴دهستان (آیسک-سه قلعه-دوکوهه ومصعبی )ودارای دوبخش سه قلعه وآیسک وهمچنین دارای۷۱روستای دارای سکنه و۴۴۶پارچه آبادی است . سرایان ازمنظر طبیعی به دومنطقه کوهستانی وکویری قابل تقسیم است .این شهرستان وسعتی بالغ بر۹۳۳۴کیلومترمربع رادارامی باشد .
جمعیت شهرستان تا پایان سال ۱۳۹۰-۳۲۴۹۳نفر بوده که از این تعداد ۲۲۲۴۵نفر شهری و۱۰۲۴۸ نفر روستایی بوده اند. تعداد مردان ۱۵۹۵۹ و تعداد زنان شهرستان ۱۶۵۳۴ نفر بوده است .این شهرستان دارای دوبخش (آیسک-سه قلعه)وچهار دهستان(آیسک-سه قلعه-مصعبی-دوکوهه) و ۳۶روستا میباشد .فاصله مرکز شهرستان تا مرکز استان ۱۶۰کیلومتر است .
ویژگیهای اقلیمی شهرستان
شناخت و دردست داشتن وضعیت اقلیمی مناطق مختلف یک کشور یکی از مهمترین ابزار کار توسعه در آن کشور است. برنامه‌ریزی صحیح بسیاری از فعالیتهای انسانی از جمله کشاورزی منوط به شناخت دقیق اقلیم و اقلیم کاربردی هر منطقه می‌باشد.
لازم به ذکر است که به دلیل نبود ایستگاه هواشناسی سینوپتیک در شهرستان سرایان، به ناچار از آمار ایستگاه هواشناسی فردوس که در فاصله کمی از شهرستان قرار داشته و تشابه اقلیمی با شهرستان سرایان دارد، استفاده شده است.
– دما: بر اساس اطلاعات به دست آمده از ایستگاه هواشناسی فردوس طی دوره آماری (۱۳۸۳-۱۳۵۴) متوسط سردترین ماه سال ۹/۳ درجه و متوسط گرمترین ماه سال ۵/۲۸ درجه سانتیگراد بوده است. تفاوت متوسط گرمترین و سردترین ماه ۶/۲۴ درجه سانتیگراد است که نشان‌دهنده اختلاف شدید درجه حرارت در فصل سرد و گرم سال است. افزایش درجه حرارت از بهمن ماه شروع می‌شود و سیر صعودی آن تند و نسبتاً نامنظم می‌باشد. این روند تا تیرماه ادامه یافته و در این ماه به حداکثر خود می‌رسد. متوسط حداکثر درجه حرارت برابر ۲۴ درجه و متوسط حداقل آن برابر ۴/۸ درجه سانتیگراد می‌باشد. بیشترین میزان متسط حداکثر در تیرماه و ۶/۳۶ درجه سانتیگراد و کمترین آن مربوط به دیماه و ۹/۱- درجه سانتیگراد گزارش شده است.
– رطوبت نسبی: با توجه به اینکه شهرستان سرایان از نظر عرض جغرافیایی بالاتر از مدار رأس‌السرطان و در محدوده ۳۲ درجه عرض شمالی قرار دارد، به علت وجود کمربند پرفشار جنب‌حاره‌ای و سقوط هوا، رطوبت به شدت کم می‌شود. در طی دوره آماری متوسط رطوبت نسبی سالیانه ناحیه مورد مطالعه ۳۶ درصد می‌باشد. متوسط بیشترین رطوبت نسبی در دیماه ۶۰ درصد و متوسط حداقل آن در مردادماه ۱۹ درصد است.
– بارندگی: طبق آمار بیشترین میزان بارندگی طی دوره آماری در سال ۱۳۷۶ به مقدار ۸/۲۷۳ میلیمتر و کمترین مقدار آن در سال ۱۳۷۸ با ۲/۷۲ میلیمتر می‌باشد و میانگین بارندگی طی دوره آماری ۸/۱۵۲ میلیمتر گزارش شده است. حداکثر میزان بارندگی در اسفند ماه است. بارندگی از آذرماه شروع می‌شود که در طول سه ماه زمستان و ماه اول بهار ادامه می‌یابد و در ماه اردیبهشت افت شدید در میزان بارندگی ظاهر شده و در ماههای مرداد و شهریور به صفر می‌رسد.
از نظر فصول در فصل تابستان هیچ بارندگی اتفاق نمی‌افتد و این در حالی است که ۵/۵۷ درصد بارندگی در فصل زمستان روی می‌دهد، ۵/۴۲ درصد بقیه در فصل پائیز و بهار به زمین می‌ریزد.
– بادها: بادهایی که ناحیه مورد نظر را تحت تأثیر قرار می‌دهد عبارتند از:
الف: بادهای دائمی که شامل سیاه‌باد و کوه‌باداست.
ب: بادهای موسمی که شامل روزباد و روزگرد است.
۱- سیاه‌باد: این باد بسیار سرد بوده و در زمستان از سمت شمال و شمال‌غربی به طرف شرق و جنوب‌شرقی می‌وزد و گاهی اوقات این باد در اواخر زمستان و اوایل بهار سبب سرمازدگی درختان میوه می‌شود.
۲- کوه‌باد: این باد همیشه بین کوه و دره برقرار است و سبب اعتدال هوا در تابستان و بهار می‌شود. همچنین کشاورزان برای باد دادن گاه خرمن خود استفاده می‌کنند. این باد در زمستان ممکن است موجب سرمازدگی محصولات زراعی و باغی شود.
۳- روزباد: این باد بیشتر در تابستان و بهار می‌وزد. جهت آن جنوب‌شرق- شمال‌غرب است . این باد در خرداد ماه با گرمای زیادی همراه است به همین دلیل کشاورزان به آن تف‌باد می‌گویند.
۴- روزگرد: از اسفند ماه تا اردیبهشت ماه می‌وزد. با تغییر محل ظاهری خورشید جهت وزش آن عوض می‌شود، به همین دلیل به آن روزگرد می‌گویند
– فشار: فشار اتمسفر در عرض جغرافیایی ۴۵ درجه و در هوای صفر درجه سانتیگراد و در ارتفاع سطح دریا فشار بهنجار نامیده می‌شود و میزان آن برابر ۱۰۱۳ میلی‌بار است. فشارهای بیشتر از این میزان را فشار زیاد و فشارهای کمتر را فشار کم گویند.

بر اساس اطلاعات اطلس اقلیمی ایران حداکثر فشار هوا در منطقه سرایان در آذرماه است و منحنی ۱۰۲۶ میلی‌بار دقیقاً از سرایان می‌گذرد. با گرم شدن هوا، فشار هوا کاهش می‌یابد بطوری که در فروردین‌ماه منحنی ۱۰۱۴ میلی‌بار از سرایان می‌گذرد و فشار هوا تا حداقل ۱۰۰۲ میلی‌بار در تیرماه کاهش می‌یابد.
آنچه از بررسی های باستان شناسی منطقه بدست آمده حاکی از آن است که سابقه استقرار جوامع پیش از تاریخ در حوالی آیسک به هزاره های چهارم و سوم پیش از میلاد می رسد. همچنین سابقه ی تاریخی سرایان به دوران قبل از اسلام بر می گردد. سد تاریخی (زو) از یادگارهای باقی مانده از این دوران است.
بررسی های باستان شناسی منطقه وجود تپه ها و محوطه های مربوط به دوره سلجوقی را در این شهرستان تأیید می کند وباعنایت به وجود قلاع تاریخیا زجمله قلعه قلاع سرایان میتوان گفت که این منطقه دردوره سلجوقی یعنی قرون پنجم وششم هجری ازرونق وابادانی برخورداربوده است. تپه های مربوط به دوره سلجوقی شهرستان سرایان تا این تاریخ در محدوده خراسان جنوبی از آثار شاخص و منحصر به فرد می باشند.
درتاریخ خاطرات عبدالرحمن افغان ذکرشده که: «شهرستان سرایان شهری بوده باجمعیت بالای سی هزارنفرکه دارای چندکارگاه تفنگسازی وچندین بازارتجاری بوده وساعت سازی درآن رواج فراوان داشته است. بطوریکه عبدالرحمن افغان یکی ازشاهزادگان افغان زمان ناصرالدین شاه مینویسد: واردشهرسرایان شدم ودرآنجاعمارات عظیم مشاهده نمودم وناصرخسرونیزدرسفرنامه خودقسمت شرق شهرستان فردوس را مکانی آباد ودارای قنوات واشجاربیان میکند.»
شهرستان سرایان در اردیبهشت سال ۱۳۸۴ از شهرستان فردوس جدا شده وبه صورت شهرستان مستقل در آمد . شهرستان سرایان دارای سه مرکز شهری (سرایان-سه قلعه وآیسک) ودارای ۴دهستان(آیسک-سه قلعه-دوکوهه ومصعبی )ودارای دوبخش سه قلعه وآیسک وهمچنین دارای۷۱روستای دارای سکنه و۴۴۶پارچه آبادی است که دارای ۲۱ دهیاری فعال است.
آنچه از بررسی های باستان شناسی منطقه بدست آمده حاکی از آن است که سابقه تاریخی سرایان به دوران قبل از اسلام بازمیگردد . سد تاریخی زواز یادگارهای باقی مانده از این دوران است.در دوره اسلامی این منطقه بخشی از ایالت قهستان بوده که در همان نخستین سالهای حمله اعراب به تصرف سپاه اسلام در آمده است . در منابع جغرافیایی قرون اولیه اسلامی اسمی از سرایان به میان نیامده است اما بررسی های باستان شناسی منطقه وجود تپه های مربوط به دوره سلجوقی را در این شهرستان تایید میکند و با عنایت به بالا گرفتن نهضت اسماعیلیان در این دوره و در اختیار گرفتن قلعه های قهستان و از جمله قلعه قلاع سرایان می توان گفت که این منطقه در دوره سلجوقی یعنی قرون پنجم و ششم هجری از رونق و آبادانی برخورداربوده است خصوصاً اینکه تپه های مربوط به دوره سلجوقی شهرستان سرایان تا این تاریخ در محدوده استان خراسان جنوبی شاخص و منحصر بفرد میباشد.
رشد وتوسعه مجددسرایان
با وجود تخریبهای مکرر و زلزله خیزی منطقه و عوامل مختلف و با وجود قدمت منطقه مع الوصف بدلیل و ضرورت ارتباطی منطقه شهرستان سرایان به روایتی قبل از قرن هشتم(دوره تیموریان) قصبه کوچکی بوده در شمال منطقه در دامنه کوه و چون قدمت بنای آب انبار پائین شهرستان سرایان طبق حروف ابجد به قرن هشتم میرسد . شهرستان سرایان دراواسط دوره صفویه از رونق زیادی برخوردارمی گردد به طوری که در قسمتی از شهر مجموعه ای از کاروانسراها، آب انبارها و حمام و بازاری مربوط به این دوره مشاهده می شود. در قسمت وسط شهروجود آب انبارهای دوره تیموری نمادی از قدمت شهر به حساب می آید . قسمت اعظم شهر از جنوب تا شرق مربوط به دوره صفویه است که نشان می دهد در این دوره شهر از رونق فراوانی برخوردار بوده است. همچنین در جنوب شهر آثار دوره سلجوقیان و قاجاریه نیز مشاهده می گردد.
محلات قدیمی سرایان
با توجه به اهمیتی که سرایان در گذشته از لحاظ وسعت و جمعیت داشته است به ۶ محله تقسیم می گردید.
۱- محله غیر شاری : محله ای است که افراد مهاجر که آنها را کولی می نامیدند کارهای ظریف دستی چوبی می ساختند این محله در جنوب سرایان بوده است.
۲- محله دروازه مویی : این محله محله ای فقیرنشین بوده در غرب شهر که فاضلاب های شهری از این مکان می گذشته است.
۳- محله دروازه بسطاق : محله ای در شرق شهر که اکثر مهاجر نشین و شغل آن ها دامداری بوده است.
۴- محله زرداری : در قسمت جنوب شرقی شهر قرار دارد که اکثراً کشاورز بودند ولی به دلایل بیماری از این محله مهاجرت کردند و به نقاط دیگر رفتند.
۵- محله تنبی : تنبی از شخصیت های بزرگ بوده که در آبادانی شهر گام  های زیادی برداشته است از جمله در مرمت کاروانسراها ساختن حوض انبارها و لایروبی قنوات نقش داشته است.
ساکنین این محله اکثراً خرده مالک بوده و از نقاط دیگر مرفه تر بودند.
۶- محله قبرستان : در شمال شرقی شهر قرار دارد و خالی از سکنه بوده ولی افرادی که سر پناهی نداشتند به صورت موقت در آن جا زندگی می کردند این محله از بین رفته و اثری از آن دیده نمی شود.
توسعه تاریخی شهر
هسته اولیه شهر سرایان در بخش جنوبی آن به دوره تیموری و ماقبل آن باز می گردد. این عامل خود نشاندهنده تاریخ نسبتاً قوی این شهر و سابقه سکونت در این منطقه است. گسترش شهر در دشت و به صورت گسترش فیزیکی افقی صورت گرفته و از دوره صفویه تا قاجاریه این شهر از لحاظ توسعه تقریباً سه برابر شده و پس از آن در دوره پهلوی گسترش چندانی نداشته است. پس از انقلاب اسلامی ایران، هجوم افراد به شهرها و افزایش طبیعی جمعیت در داخل شهر باعث گسترش بیش تر این شهر شده است. انطباق نقشه سیر توسعه کالبدی در طول تاریخ با قدمت ابنیه و کیفیت آن خود مبین این امر است که گرایش عمومی به تصرف اراضی جدید در مقابل درجاسازی و نوسازی بافت ها بیشتر بوده است.در نقشه ضمیمه گسترش شهر در طی دوره های مختلف آورده شده است.






قالب تفریحی